Προβλήματα συμπεριφοράς στο σχολείο και μετέπειτα παραβατικότητα: Οι απόψεις των εκπαιδευτικών

Παπάνης Ε.,
Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου
Γιαβρίμης Π.,
Λέκτορας Πανεπιστημίου Αιγαίου
Μπαλάσα Α.,
Κοινωνιολόγος
Παπάνης Α.,
ΕΕΔΙΠ Πολυτεχνείου Θράκης

Περίληψη

Σκοπός της παρούσας έρευνας ήταν να αποτυπωθούν οι αξιολογήσεις εκπαιδευτικών σχετικά με συμπεριφορές μαθητών, που θεωρούνται αποκλίνουσες και να συσχετισθούν με την παραβατικότητα κατά την ενήλικη ζωή. To δείγμα αποτελείται από 227 μαθητές, 18 τμημάτων της Ε΄ τάξης του δημοτικού σχολείου. Το δείγμα των μαθητών προήλθε από δημόσια δημοτικά σχολεία της ευρύτερης περιοχής Αθηνών-Πειραιώς. Για τη στατιστική ανάλυση των αξιολογήσεων των εκπαιδευτικών για την συμπεριφορά των μαθητών χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος της ανάλυσης παραγόντων. Από την παραγοντική ανάλυση των 59 ερωτήσεων αναδείχθηκαν οι ακόλουθοι παράγοντες: α) Αντιδραστική συμπεριφορά, β) Δυσκολίες στη μάθηση (δεξιότητες και επίδοση), γ) Προβλήματα διαπροσωπικής συμπεριφοράς και δ) Προβλήματα ενδοπροσωπικής συμπεριφοράς, ε) Υπερκινητικότητα και β) Διάσπαση προσοχής. Βρέθηκε ότι οι εκπαιδευτικοί θεωρούν ότι τα γνωστικά προβλήματα δεν οδηγούν σε μετέπειτα παραβατική συμπεριφορά, ενώ η αντιδραστικότητα, και τα προβλήματα διαπροσωπικής συμπεριφοράς δυνητικά οδηγεί.

Λέξεις Κλειδιά: Προβλήματα συμπεριφοράς, παραβατικότητα, στάσεις εκπαιδευτικών

Abstract
The aim of the present study was to record the correlation between deviant behaviours at school and delinquency in adult life, according to teachers’ attributions. 227 students from Attica area were examined and six factors of problematic behaviour were extracted.: interpersonal problems, intrapersonal problems, attention deficit, hyperactivity, learning difficulties and acting out. It was found that teachers correlate interpersonal problems and acting out with future possibility of delinquency, whilst cognitive, intrapersonal problems and hyperactivity were not assessed as risk factors for deviant behaviour.

Key Words: Delinquency, teachers attributions, behavioural problems

Εισαγωγή

Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από ραγδαίες κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές που αγγίζουν όλους τους τομείς της καθημερινής ζωής και προκαλούν δυσλειτουργίες στη δομή και στον τρόπο οργάνωσης της κοινωνίας. Ο μέσος άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με πολλαπλές προκλήσεις και απαιτήσεις. Οι αξίες, τα ήθη και έθιμα τίθενται υπό αμφισβήτηση, ενώ νέα στοιχεία και αξίες έρχονται στο προσκήνιο.
Η παγκοσμιοποίηση, η οικονομική κρίση, η τεχνολογική επανάσταση, η οικογένεια και η εκπαίδευση διχάζουν τα μέλη της κοινωνίας, καθώς λειτουργούν ως πειθήνια όργανα του καπιταλισμού και του καταναλωτισμού. Η επικοινωνία, ο σεβασμός στις αξίες και στους θεσμούς βιώνουν έντονη κρίση και αντικαθίστανται από νέες πρακτικές που έχουν ως αφετηρία την περιθωριοποίηση, την απομόνωση και την φτώχεια.
Μέσα σε αυτό το κοινωνικό πλαίσιο, ευνοούνται οι χαλαρές κοινωνικές σχέσεις και η δυσπιστία προς τον συνάνθρωπο. Η παραβατικότητα και η εγκληματικότητα φτάνουν στο αποκορύφωμα τους. Οι νέοι έρχονται αντιμέτωποι με το κοινωνικά αποδεκτό και η συναισθηματική πίεση, η αβεβαιότητα για το μέλλον με τη σειρά τους οδηγούν σε μορφές νεανικής παραβατικότητας.

Ορισμοί
Ως παραβατική συμπεριφορά χαρακτηρίζεται η συμπεριφορά που παρεκκλίνει από τους κοινωνικούς κανόνες και δημιουργεί προβλήματα στο κοινωνικό σύνολο. Πιο συγκεκριμένα, ο όρος παραβατικότητα εκφράζει αποκλίνουσες και έκτροπες συμπεριφορές παιδιών και εφήβων. Η παραβατική συμπεριφορά έχει ποικίλες συνιστώσες και διαφορετικούς βαθμούς εκδήλωσης. Διακρίνεται σε εγκλήματα κατά του κοινού (εμπρησμοί), των ηθών (βιασμός), σωματικές βλάβες, αντίσταση στην εξουσία (οικογένεια, εκπαίδευση), χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών, εγκλήματα κατά της ξένης ιδιοκτησίας, παραβάσεις νόμων (Μαυρογιάννης, 1999).
Η παραβατική συμπεριφορά αφορά όλες τις ομάδες ηλικιών, από την παιδική ηλικία έως και μεγαλύτερες ηλικίες. Η παιδική ηλικία αποτελεί τη βάση για τη διάπλαση του χαρακτήρα και τη συμπεριφορά που υιοθετεί το άτομο καθόλη τη διάρκεια της ζωής του. Κατά τη διάρκεια της εφηβείας η παραβατική συμπεριφορά συνήθως φτάνει στο απόγειο της, ενώ με το πέρας της εφηβείας, εμφανίζει μία ύφεση. Βέβαια, υπάρχουν και περιπτώσεις ατόμων που καθόλη τη διάρκεια της ζωής τους εμφανίζουν παραβατική συμπεριφορά (Federal Ministry of the Interior, 2001).
Ανήλικοι παραβάτες ορίζονται τα άτομα που κατά την τέλεση της πράξης είναι μεταξύ 8 έως 18 ετών. Στόχος είναι η διερεύνηση του είδους των παραβάσεων, η καταγραφή των κοινωνικο-οικονομικών χαρακτηριστικών, καθώς επίσης και η δημιουργία ενός προφίλ του ανήλικου παραβάτη. Ένα σημαντικό μέρος της εργασίας θα αναφερθεί στο ρόλο της εκπαίδευσης και του τρόπου με τον οποίο θεσμοθετεί την επανένταξη τους στο κοινωνικό πλαίσιο. Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται η εξαγωγή συμπερασμάτων για το φαινόμενο των ανήλικων παραβατών και τα αίτια που οδηγούν στην υιοθέτηση παραβατικών συμπεριφορών, καθώς επίσης και η πρόταση μέτρων πρόληψης και αντιμετώπισης τέτοιων συμπεριφορών.

1. Ερμηνεία της παραβατικής συμπεριφοράς

Παραβατικότητα ανηλίκων και κοινωνικο-οικονομικό πλαίσιο

Από το 1990 παρατηρείται μία συνεχής αύξηση της εγκληματικότητας, με τους ανήλικους να έχουν την πρώτη θέση. Σε όλες τις χώρες της Ε.Ε. η εγκληματικότητα των ανηλίκων ξεπερνάει κάθε προηγούμενο.
Το φαινόμενο της παραβατικής συμπεριφοράς συνδέεται κυρίως με την παράβαση κανόνων και νόμων και εκδηλώνεται κυρίως την περίοδο της εφηβείας, όπου το παιδί περνάει από την περίοδο της ωρίμανσης και τείνει να υποχωρεί κατά την περίοδο της ενηλικίωσης (Πανούσης, 2005). Οι ανήλικοι παραβάτες συνήθως διαπράττουν μικρής σημασίας αδικήματα και μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό διαπράττει σοβαρά αδικήματα, που αφορούν σε μεγάλο βαθμό προσωπικές διαφορές (Federal Ministry of the Interior, 2001). Αυτό το μικρό ποσοστό πολλές φορές υιοθετεί αυτή την παραβατική συμπεριφορά και επισκέπτεται συχνά τις αρχές. Τα αίτια αυτής της συμπεριφοράς συνήθως αποδίδονται σε κοινωνικο-οικονομικούς λόγους και κυρίως στο οικογενειακό περιβάλλον. Τα αδικήματα μικρής σημασίας, με τα οποία βρίσκονται αντιμέτωποι οι ανήλικοι είναι παραβάσεις του κώδικα οδικής κυκλοφορίας, η χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών, κλοπές και διαρρήξεις. Όσο αφορά τα σοβαρά αδικήματα, ο βιασμός και η ανθρωποκτονία έχουν την πρώτη θέση. Μάλιστα, όταν τα παιδιά αυτά κατορθώνουν να σχηματίζουν ομάδες, όπως η περίπτωση των χούλιγκαν, τότε σταδιακά διαμορφώνουν ώριμες εγκληματικές φυσιογνωμίες. Η ομαδοποίηση αυτή συχνά ενισχύει τρομοκρατικές εκδηλώσεις, που απειλούν τη σωματική ακεραιότητα των πολιτών, καθώς και την ατομική και δημόσια περιουσία, δημιουργώντας ευνοϊκό έδαφος για πράξεις επαναστατικής βίας, που δυστυχώς δεν κατορθώνουν να μετασχηματίσουν τις ανθρώπινες σχέσεις και εμποδίζουν τη συγκρότηση και τη συνέχεια της κοινωνικής ευημερίας.
Η εμφάνιση παραβατικής συμπεριφοράς των ανηλίκων χαρακτηρίζεται ως μία μορφή επανάστασης και αντίστασης στην εξουσία. Η συχνότητα εμφάνισης παραβατικής συμπεριφοράς είναι μεγαλύτερη στις ηλικίες που κυμαίνονται από 14 έως και 16 ετών (Κουράκης, 2004: 359). Σε αυτή την ηλικία ο νέος δεν μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνος για τις πράξεις του, διότι χαρακτηρίζεται από ανωριμότητα και έλλειψη κρίσης, για το λόγο αυτό παρασύρεται σε πράξεις και αποφάσεις που δεν είναι συγκροτημένες. Σε αυτό το σημείο είναι αναγκαίος ο διαχωρισμός του παραβάτη με τον εγκληματία. Σε καμία περίπτωση δεν μπορούμε να χαρακτηρίσουμε έναν ανήλικο εγκληματία, αφού ο τελευταίος είναι υπεύθυνος των πράξεων του.
Το προφίλ ενός ανήλικου παραβάτη έχεις τα εξής χαρακτηριστικά: πρόκειται για ένα παιδί στην ηλικία των 13 έως 17 ετών, που έχει τελειώσει το γυμνάσιο και προέρχεται από ένα κανονικό οικογενειακό περιβάλλον (Βυθούλκας, Νέδος & Τσώλη, 2005). Ο τρόπος συμπεριφοράς ενός ανήλικου δεν μπορεί να εξεταστεί χωρίς να ληφθεί υπόψη ο κοινωνικός του περίγυρος. Μετά το Lobroso, ο οποίος πίστευε ότι ο εγκληματίας έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, όπως για παράδειγμα τα οστά του προσώπου του, το σχήμα του κρανίου του, του προσώπου του, πολλοί επιστήμονες ακολούθησαν το βιολογικό μοντέλο γένεσης της εγκληματικότητας, ενώ άλλοι απέδωσαν την παραβατική συμπεριφορά στο περιβάλλον, την ανατροφή και την διαπαιδαγώγηση των παιδιών (Λιμνιωτάκη). Άλλωστε, οι νέοι μιμούνται τις πράξεις των μεγαλύτερων, αυτό σημαίνει ότι θεσμοί όπως η οικογένεια, η εκπαίδευση και η πολιτική δε λειτούργησαν σωστά και ώθησαν τους νέους σε παράβαση. Το κοινωνικο-οικονομικό πλαίσιο, λοιπόν, είναι αυτό που γεννά τη παραβατική συμπεριφορά. Ειδικότερα σήμερα που στη χώρα μας παρατηρείται η εισδοχή μεγάλου αριθμού μεταναστών, επισημαίνεται μια διαφορετικότητα και ποικιλότητα στο κοινωνικό, οικονομικό, πολιτισμικό και πολιτιστικό πλαίσιο. Η πανσπερμία ανθρώπων προερχόμενοι από διαφορετικές εθνότητες, με διαφορετική γλωσσική ταυτότητα και διαφορετικά ήθη και έθιμα έχει ως αρνητική συνέπεια το χάσιμο της πολιτιστικής ταυτότητας και συνάμα τη δημιουργία νέων κοινωνικών ηθών και αξιακών κωδίκων, που απειλούν τον πολιτισμό και σκοτώνουν τον άτομο για τις ανθρωπιστικές αντιλήψεις του.
Λαμβάνοντας υπόψη ότι οι ανήλικοι βρίσκονται στο στάδιο της κοινωνικοποίησης τους, η οικογένεια και η εκπαίδευση έχουν τον πρωτεύοντα ρόλο για την εκμάθηση των ρόλων και της συμπεριφοράς τους στην κοινωνία, αυτό αυτόματα σημαίνει ότι εάν οι φορείς αυτοί δεν κατορθώσουν να μεταβιβάσουν τις απαραίτητες ηθικές και κοινωνικές αξίες, τότε τα άτομα στρέφονται σε αποκλίνουσες συμπεριφορές. Από την αύξηση της εγκληματικής συμπεριφοράς των νέων αποδεικνύεται ότι οι φορείς κοινωνικοποίησης δεν λειτουργούν προς τη σωστή κατεύθυνση.
Η οικογένεια, ως ένας μείζων κοινωνικοποιητικός θεσμός, αποτελεί και τον πρωταρχικής σημασίας παράγοντα που οδηγεί στην εκδήλωση παραβατικής συμπεριφοράς του παιδιού. Καθόλη τη διάρκεια της ζωής του το άτομο επηρεάζεται από το οικογενειακό περιβάλλον (Κατσιγαράκη, 2004). H οικογενειακή παραμέληση, η οικογενειακή αστάθεια, η απειθαρχία αλλά και η παρέκκλιση των γονέων αποτελούν σημαντικούς παράγοντες. Ωστόσο, δεν αρκούν για την εξήγηση του φαινομένου, καθώς και σε οικογένειες που πληρούν όλες τις προϋποθέσεις του ιδεατού τύπου οικογένειας, τα παιδιά τους εμφανίζουν παραβατικές συμπεριφορές. Η παραβατικότητα αφορά κάθε άτομο της διπλανής πόρτας (Maurice, 2002).
Από τη μια η επιβολή κανόνων, οι διαφωνίες των γονέων για την ανατροφή των παιδιών, η υπερπροστατευτικότητα, η ικανοποίηση όλων των καταναλωτικών αναγκών, η συναισθηματική εξάρτηση δημιουργούν συναισθηματική σύγχυση, ένταση και εσωτερικές συγκρούσεις στο παιδί. Από την άλλη όμως, η κακή οικονομική κατάσταση, η μονογονεϊκή οικογένεια, το διαζύγιο των γονέων, η υιοθεσία, αποτελούν και αυτοί παράγοντες για την εκδήλωση παραβατικής συμπεριφοράς (Γεωργούλας, 2000: 89-91). Επίσης, γονείς μετανάστες από διαφορετικά εθνικά και κοινωνικά περιβάλλοντα, που δυσκολεύονται να ενσωματωθούν στη χώρα διαμονή τους συχνά παρουσιάζουν διαταραχές ταυτότητας, έλλειψη προσανατολισμού, αισθήματα μειονεκτικότητας και ενοχής, τα οποία μεταδίδουν στα παιδιά τους, που με τη σειρά τους λαμβάνοντας αρνητικές εμπειρίες τις εξωτερικεύουν με βίαιο και επιθετικό τρόπο στον κοινωνικό τους περίγυρο. Παρόλα αυτά η παραβατική συμπεριφορά δεν αφορά μόνο τα παιδιά των κατώτερων κοινωνικο-οικονομικών τάξεων.
Επίσης, στην οικογένεια δεν είναι λίγα τα περιστατικά της ενδοοικογενειακής βίας, όπου τα άτομα γίνονται ταυτόχρονα θύματα και θύτες. Υπόκεινται σε σεξουαλική ή σωματική κακοποίηση και ψυχολογική ή λεκτική βία εντός της οικογένειας, που αργότερα εφαρμόζουν στις διαπροσωπικές τους σχέσεις είτε στο σχολικό περιβάλλον είτε σε εξωσχολικούς χώρους.
Το σχολείο, ως δευτερογενής φορέας κοινωνικοποίησης έχει μεγάλο μερίδιο ευθύνης για την παραβατική συμπεριφορά των ανηλίκων. Το εκπαιδευτικό σύστημα ευθύνεται γιατί δεν δημιουργεί στα παιδιά την πραγματική εικόνα της κοινωνίας, αλλά αρκείται στη μετάδοση αποσπασματικών γνώσεων και λειτουργεί ως μηχανισμός πειθάρχησης και ενσωμάτωσης τους στην κοινωνία (Νόβα- Καλτσούνη, 1993). Προωθεί πολίτες απαθείς και πειθήνιους στις κοινωνικές νόρμες, τις αξίες και τους κοινωνικούς ρόλους που τους προσδίδουν. Με τον τρόπο αυτό το εκπαιδευτικό σύστημα περιθωριοποιεί όσους αρνούνται να συμβιβαστούν και προάγει τους λίγους που προσαρμόζονται με αυτή του τη λειτουργία. Η εφαρμογή τέτοιων πρακτικών απομονώνει το άτομο από το περιβάλλον και τον εαυτό του και το ωθεί σε επιθετική συμπεριφορά. Δεν αποκτάει τις βασικές γνώσεις, ενώ ταυτόχρονα αρνείται να ενσωματώσει στο σύστημα αξιών του έννοιες όπως, ο σεβασμός, η αλληλοϋποστήριξη και η τήρηση κανόνων (Κουράκης, 1999).
Τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης επηρεάζουν με τη σειρά τους αρνητικά την συμπεριφορά των ατόμων, πόσο μάλλον των παιδιών, καθώς επιδρούν στη διαμόρφωση της προσωπικότητας τους. Η παιδική ηλικία επηρεάζεται από τον κοινωνικό περίγυρο. Πράττει, μιλάει, συμπεριφέρεται παρατηρώντας και μιμώντας τους μεγαλύτερους (Λαμπροπούλου, 1999). Ένα τέτοιο μέσο παρατήρησης και μίμησης είναι και η τηλεόραση. Τα παιδιά δεν αξιοποιούν δημιουργικά τον ελεύθερο χρόνο τους αλλά αφιερώνουν ένα μεγάλο μέρος του στην παρακολούθηση τηλεόρασης. Οι σκηνές βίας που προβάλλονται από τα ΜΜΕ στα δελτία ειδήσεων και σε τηλεοπτικές εκπομπές (Καμαριανός, 2005: 105), σε συνδυασμό με αυτές που προωθεί το διαδίκτυο και τα παιχνίδια εικονικής πραγματικότητας, γίνονται τρόπος ζωής. Σε αυτό συμβάλλει και η εμπορευματοποίηση του ελεύθερου χρόνου και της διασκέδασης, που συνδέεται άμεσα και έμμεσα με την εμφάνιση φαινομένων, όπως η χρήση αλκοόλ και ναρκωτικών. Βέβαια, αυτό οφείλεται και στην αδυναμία επίλυσης των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι νέοι και στη λανθασμένη αντιμετώπιση που έχουν από το περιβάλλον τους. Μιλώντας για σκηνές βίας, το φαινόμενο της βίας στους αθλητικούς χώρους δεν μπορεί να παραληφθεί. Η εμπορευματοποίηση του αθλητισμού και η ανάπτυξη οργανωμένων συλλόγων ενισχύουν την μετάδοση λανθασμένων προτύπων στους νέους και καλλιεργούν τον φανατισμό και τη βιαιότητα.
Αυτές οι συνθήκες οδηγούν τους νέους στους δρόμους και στη συμμετοχή σε συμμορίες. Οι σχέσεις που αναπτύσσει το παιδί εντός και εκτός σχολείου (ομάδες συνομηλίκων), επηρεάζουν καθοριστικά τη συμπεριφορά του. Πρόκειται για υποκατάστατα ψυχαγωγίας και συναισθηματικής κάλυψης, στα οποία το παιδί δημιουργεί το δικό του κόσμο και απολαμβάνει όλα αυτά που του στερεί το κοινωνικό του περιβάλλον. Σε αυτές τις ομάδες, οι νέοι δημιουργούν ένα δικό τους σύστημα αξιών και ένα δικό τους κώδικα συμπεριφοράς και επικοινωνίας, που συνήθως αποκλίνει από το κοινωνικά αποδεκτό. Αυτό ερμηνεύεται αν σκεφτεί κανείς ότι οι νέοι από τη φύση τους τείνουν να αντιδρούν στο κατεστημένο και λειτουργούν παρορμητικά και αυτό τους οδηγεί εύκολα στην εκδήλωση παραβατικής συμπεριφοράς.
Διαπιστώνεται ότι το κοινωνικό και οικογενειακό περιβάλλον του παιδιού, καθοδηγεί τη μετέπειτα πορεία του. Όμως, η παραβατικότητα συνδέεται κυρίως με τις αλλαγές που συμβαίνουν στο γενικότερο πλαίσιο της κοινωνίας. Η παγκοσμιοποίηση, ο ανταγωνισμός, η αποδυνάμωση του δημόσιου τομέα, η ανεργία, η πολυπολιτισμικότητα, ο ατομισμός, η απομόνωση, η τεχνολογία, ο καταναλωτισμός, δημιουργούν σχέσεις εξάρτησης, με τους «δυνατούς» να εκμεταλλεύονται τους «αδύναμους» (Gibbons, 1977). Η ελληνική κοινωνία γίνεται πόλος έλξης ευάλωτων πληθυσμιακών ομάδων, που αναζητούν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης. Πολλά ανήλικα παιδιά καθημερινά κυκλοφορούν στους δρόμους για εξεύρεση χρημάτων και γίνονται όργανα εκμετάλλευσης. Είναι εμφανές λοιπόν, ότι τα άτομα αυτά μετατρέπονται σε θύματα εκμετάλλευσης και τους δημιουργούνται αρνητικά συναισθήματα και μία επιθετική διάθεση προς τους «ισχυρούς».
Ο ρόλος της επίσημης κοινωνικής αντίδρασης δημιουργεί και προσδιορίζει τις αναπαραστάσεις της βίας και του εγκλήματος. Αυτό εμφανίζεται μέσω του καθορισμού του ποινικού νόμου και της δράσης της αστυνομίας. Αυτός ο καθορισμός είναι η έκβαση της αξιολόγησης που προέρχεται από τις ομάδες ανθρώπων που έχουν πρόσβαση στα κέντρα των αποφάσεων και προσπαθούν να προστατεύσουν τα συμπεριφοριστικά πρότυπά τους. Αφενός η αντίσταση στην αρχή, ανυπακοή στους κανόνες που τίθενται από τους ανώτερους θεωρείται ως βίαιη και εγκληματική συμπεριφορά. Από αυτή την άποψη, η έννοια του εγκλήματος και η βία μπορούν να θεωρηθούν ως αποτέλεσμα της κοινωνικής σύγκρουσης ενώ η νομοθεσία μπορεί να θεωρηθεί ως όργανο των ισχυρών κοινωνικών ομάδων στην προσπάθειά τους να προστατεύσουν και να διαιωνίσουν τη δύναμή τους εις βάρος του ανικάνου. Μια προφανής έκβαση μιας τέτοιας προσπάθειας είναι το αποκαλούμενο στίγμα, δηλαδή ένα σημάδι της ντροπής επάνω σε ορισμένα άτομα ως μέσο να χαρακτηρίσει τους έξω όπως διαφορετική, παρεκκλίνουσα ή εγκληματική. Στο πλαίσιο αυτό, υποστηρίζουμε ότι ο στιγματισμός είναι μέρος της επίσημης κοινωνικής αντίδρασης που όπως αναφέρεται ανωτέρω δημιουργεί παρά προσδιορίζει τις εγκληματικές αντιπροσωπεύσεις μέσω της ύπαρξης στερεοτυπικών μορφών».

. Σχέση σχολείου και εμφάνισης παραβατικής συμπεριφοράς
Σύμφωνα με την έρευνα των Ruterr (1979), Mortimore etal. (1988), Smith and Tomlinson (1989), υπάρχει στατιστικώς σημαντική συσχέτιση μεταξύ προβληματικής συμπεριφοράς στο σχολείο και στη μετέπειτα παραβατικότητα. Ο δείκτης Pearson προσέγγισε το 0,655, γεγονός που το καθιστά στατιστικώς σημαντικό. Παραδόξως, ο εκφοβισμός είχε χαμηλότερο συντελεστή συσχέτισης (0,488), ενώ οι μαθητές που είχαν υποστεί κυρώσεις από το εκπαιδευτικό σύστημα παρουσίασαν μετέπειτα παραβατικότητα (r= 0,595). Αντίθετα, αρνητικές συσχετίσεις είχαν οι τακτικές καλής προσαρμογής στο σχολείο και οι μετέπειτα τάσεις για παραβίαση του νόμου. Η σχολική επίδοση δεν συσχετίστηκε με την παραβατικότητα. Ο όρος κλειδί ήταν η αίσθηση των μαθητών ότι περιθωριοποιούνται. Αν και η αντίληψη καταγράφηκε με αυτοαναφορές, ήταν τόσο έντονη που ξεπέρασε κάθε άλλο δείκτη όσον αφορά τη συσχέτιση του με τη μετέπειτα παραβατικότητα.
Να σημειωθεί ότι οι στατιστικές αυτές δεν τεκμηριώνουν αιτιακές σχέσεις και δεν αποκλείουν την ύπαρξη εξωγενών παραγόντων που διαμορφώνουν την τελική στατιστική σημαντικότητα. Η παραβατικότητα ορίστηκε από τους ερευνητές βάσει μίας λίστας συμπεριφορών, όπως παράνομο γκράφιτι, κλοπή οχημάτων, βανδαλισμοί, εμπρησμοί, οπλοφορία, τραυματισμοί ανθρώπων και ζώων, ναρκωτικά, ένοπλες επιθέσεις, ρατσιστικές εκδηλώσεις και ληστείες. Αντίδοτο στις παραπάνω αποκλίνουσες συμπεριφορές ήταν οι σχέσεις των καθηγητών με τους μαθητές. Η καλλιέργεια κλίματος σεβασμού της προσωπικότητας των μαθητών απέτρεπε συστηματικά την εκδήλωση επιθετικότητας. Σε συνδυασμό με το εύρημα ότι η συμμετοχικότητα και ο εθελοντισμός ήραν τις καταστάσεις κοινωνικού αποκλεισμού και δρούσαν αντισταθμιστικά, μπορεί να υποθέσει ότι το δημοκρατικό κλίμα και οι διδασκαλίες ενσωμάτωσης αποτρέπουν αντικοινωνικές συμπεριφορές. Η ανωτερότητα των μεθόδων αυτοαναφοράς φαίνεται από το γεγονός ότι το επίσημο ποινολόγιο δεν ήταν ο ασφαλέστερος δείκτης για την εμφάνιση κακής κοινωνικής προσαρμογής αργότερα. Τέλος, τεκμηριώθηκε η σχέση μεταξύ της θυματοποίησης εξαιτίας εκφοβισμού και της παραβατικότητας.
Στις περισσότερες έρευνες όλα τα μοντέλα παλινδρόμησης αποδεικνύουν ότι η περιθωριοποίηση (ή η υποκειμενική αίσθηση της) είναι ο σημαντικότερος παράγοντας και το γενεσιουργό αίτιο της εγκληματικότητας. Παράλληλα, δημογραφικοί παράγοντες, όπως η ανεργία, το χειρωνακτικό επάγγελμα, η μονογονεϊκότητα, το κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο και η ταξική διαφοροποίηση, αποτελούν τους καλύτερους προγνωστικούς δείκτες.
Η εμπλοκή των γονέων στις σχολικές διαδικασίες και η προσωπικότητα του δασκάλου απέτρεπαν αρνητικές εκδηλώσεις από τους μαθητές. Σε αντιδιαστολή με την παραπάνω έρευνα, το σκασιαρχείο και οι εξωσχολικές παρέες συνδέονται άρρηκτα με την αλλαγή αξιών και την υιοθέτηση επικίνδυνων προτύπων.

Ο ρόλος της θεσμοθετημένης εκπαίδευσης στην επανένταξη των ανήλικων παραβατών

Οι προβληματισμοί που προκύπτουν από την αύξηση της παραβατικής συμπεριφοράς θέτουν στο επίκεντρο την εκπαίδευση και τονίζεται η σημασία της ως μηχανισμός επανένταξης των ανηλίκων παραβατών. Το εκπαιδευτικό σύστημα καλείται να προσαρμοστεί και συγχρόνως να ισορροπήσει, μέσα στις μεταβαλλόμενες συνθήκες, που επηρέασαν καταλυτικά τη λειτουργία του (Φραγκουδάκη, 1985: 207), καθώς είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το κοινωνικο-οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο κάθε κοινωνίας (Kandel, 1995). Η καλλιέργεια του ανταγωνισμού στο σχολείο, σε συνδυασμό με την έλλειψη κοινωνικών και οικογενειακών δεσμών οδηγούν τους νέους σε διάφορες μορφές παραβατικότητας. Ως εκ τούτου, η συμβολή του εκπαιδευτικού συστήματος είναι αποφασιστική για την μεταλαμπάδευση των απαραίτητων ηθικών και κοινωνικών αξιών και την προετοιμασία των νέων για την εισαγωγή τους στη νέα πολυσύνθετη κοινωνική πραγματικότητα.
Ωστόσο, ο όρος εκπαίδευση δεν λαμβάνει χώρα αποκλειστικά και μόνο στο πλαίσιο του σχολικού περιβάλλοντος, αλλά πρόκειται για μία θεσμοθετημένη παιδαγωγική διαδικασία, η οποία πραγματοποιείται μέσω διάφορων μηχανισμών και θεσμών που έχουν παρόμοια λειτουργία (Φυτράκη, 1995). Ένα τέτοιο θεσμό αποτελούν οι αστυνομικές αρχές, των οποίων οι εκπρόσωποι, δηλαδή τόσο οι εν ενεργεία αστυνομικοί όσο και οι εκπαιδευόμενοι σε σχολές αστυνομίας θα πρέπει να διδάσκονται και να εκπαιδεύονται στην ανάλυση του φαινομένου της παραβατικότητας, καθώς και στον τρόπο αντιμετώπισης της νεανικής παραβατικότητας. Η εκπαίδευση αποσκοπεί στην μετάδοση ενός συστήματος αξιών και γνώσεων στους νέους, ώστε να τους εντάξει κοινωνικά. Το κράτος λοιπόν μέσω της κοινωνικής και εκπαιδευτικής πολιτικής λειτουργεί ως μηχανισμός κοινωνικής πειθάρχησης και κοινωνικής ενσωμάτωσης. Μέσα από τα άσυλα εργασίας, τα νοσοκομεία, τις φυλακές, τα ληξιαρχεία, τα σχολεία, τις αστυνομικές αρχές προσπαθεί να εντάξει άτομα στη νέα τάξη πραγμάτων.
Η κοινωνική πολιτική προάγει και οργανώνει τη γνώση, τις προδιαγραφές και τις κοινωνικές πρακτικές για να αυξήσει τη χρησιμότητα ατόμων. Έχοντας ως πρώτη ύλη το σώμα, ατομικό και κοινωνικό, αναπτύσσει πολιτικές διαχείρισης του σώματος, της υγείας και της ζωής του πληθυσμού και μετατρέπεται σε βιοπολιτική (Αλεξίου, 1999: 280-281).
Πιο συγκεκριμένα, στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής και μη εκπαιδευτικής διαδικασίας και μέσω θεσμοθετημένων μέτρων πρόληψης και αντιμετώπισης θα πρέπει να επιτυγχάνεται η εκπαίδευση, η κατάρτιση, η ψυχοσυναισθηματική στήριξη των νέων, η συμβουλευτική, ενώ ταυτόχρονα καθίσταται απαραίτητη η δημιουργία απαραίτητων δομών που θα έχουν ως στόχο τα παραπάνω. Τα άτομα, που συνήθως εμφανίζουν παραβατική συμπεριφορά αντιμετωπίζουν προβλήματα κοινωνικής ένταξης (Τσιγκάνος, 1997). Για το λόγο αυτό είναι αναγκαία η συναισθηματική στήριξη, ο σεβασμός στη διαφορετικότητα τους, η ανάπτυξη του κοινωνικού ενδιαφέροντος και της συνεργασίας, καθώς επίσης η παροχή ευκαιριών τόσο σε επίπεδο αστυνομικών αρχών όσο και σε επίπεδο συμμετοχής στο κοινωνικό σύνολο. Η ένταξη των ανηλίκων παραβατών μέσα από τη θεσμοθετημένη εκπαίδευση οφείλει να θέσει ως πρωτεύοντα στόχο την αποδοχή των ατόμων αυτών και τη μείωση του αισθήματος του κοινωνικού αποκλεισμού και της περιθωριοποίησης. Η επικοινωνία, η συμμετοχή και η προετοιμασία των ατόμων σε δραστηριότητες της ευρύτερης κοινωνίας, η επαγγελματική κατάρτιση είναι παράγοντες που συνηγορούν στην ένταξη των ατόμων (Λάβδα, 1995 ).
Εντούτοις, οι ανήλικοι παραβάτες εκτός από τη δυσκολία ένταξης παρουσιάζουν και κάποιες ιδιαιτερότητες ως προς την προσωπικότητα τους, συνεπάγεται την ιδιαίτερη μεταχείριση τους. Η ταυτότητα και η εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους οφείλει να επαναπροσδιοριστεί και να διαμορφωθεί με τέτοιο τρόπο που να ευνοεί την κοινωνική τους αναγνώριση (Μπεζέ, 1990).
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η πρόληψη και η εφαρμογή μέτρων που θα κρατήσουν τον ανήλικο μακριά από την εκδήλωση παράνομων πράξεων είναι αναγκαία. Η άσκηση αυτών των μέτρων προϋποθέτει την ύπαρξη ή τη δημιουργία κατάλληλων δομών που θα επιζητούν την αποτελεσματική αντιμετώπιση τους. Οι θεσμοθετημένοι φορείς καλούνται να θεραπεύσουν αλλά και να προλάβουν την έκνομη συμπεριφορά. Παραδείγματα τέτοιων φορέων είναι οι διάφορες μη κυβερνητικές οργανώσεις, η Υπηρεσία Επιμελητών Ανηλίκων, το Υπουργείο Δικαιοσύνης, το Δικαστήριο Ανηλίκων, το Αστυνομικό Τμήμα, οι κοινωνικές υπηρεσίες, τα κέντρα ψυχικής υγείας και εκπαίδευσης, τα κέντρα νεότητας, ο Εθνικός Οργανισμός Πρόνοιας και διάφορα σωφρονιστικά ιδρύματα ή ιδρύματα αγωγής. Σε συνδυασμό με τη λειτουργία των φορέων, ιδιαίτερη συμβολή έχουν και τα διάφορα προγράμματα που εφαρμόζονται κατά καιρούς. Στη Γαλλία, έχει λειτουργήσει επιτυχώς το πρόγραμμα Bonnemaison, το οποίο αφορούσε την οργάνωση κατασκηνώσεων, ώστε να απασχολήσουν τους νέους σε προγράμματα αναψυχής και ταυτόχρονα έκαναν μαθήματα εντατικά για να ανεβάσουν την απόδοση τους στο σχολείο (Sutton, 1981). Επίσης, το τμήμα Δικαιοσύνης Ανηλίκων και Πρόληψης νεανικής παραβατικότητας στη Β.Καρολίνα των Η.Π.Α, συνεργάστηκε με άλλους φορείς που έχουν ως αντικείμενο την παραβατικότητα των ανηλίκων και με τη διενέργεια τοπικών συμβουλίων προσπάθησε να εντοπίσει το πρόβλημα, τα αίτια και να συμβάλει στη ανάπτυξη πολιτικών διαχείρισης και πρόληψης της παραβατικότητας (Ν.C Department of Juvenile Justice and Delinquency Prevention, 2002).
Στην Ελλάδα, υπάρχει μία προσπάθεια εφαρμογής τέτοιων προγραμμάτων, αλλά σε μικρότερο βαθμό. Αυτό οφείλεται στην έλλειψη υποδομών και διάθεσης για συνεργασία μεταξύ των φορέων. Αξιόλογες προσπάθειες έχουν γίνει από την Υπηρεσία Επιμελητών Ανηλίκων, τη μη κυβερνητική οργάνωση ΑΡΣΙΣ και τον τομέα ποινικών εγκληματολογικών ερευνών του τμήματος Νομικής του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης. Ειδικότερα, οι Επιμελητές Ανηλίκων αναλαμβάνουν την πρόληψη και την καταστολή της παραβατικότητας. Αποσκοπούν στην κοινωνική επανένταξη του ανηλίκου, διενεργώντας κοινωνική έρευνα για τον κάθε ανήλικο, βοηθώντας έτσι το Δικαστή Ανηλίκων να λάβει την ορθότερη απόφαση (Τρωϊανού, 1999). Ο Δικαστής Ανηλίκων είναι το πρόσωπο που αναλαμβάνει την απονομή δικαιοσύνης και την επιβολή τιμωρίας στις περιπτώσεις τέλεσης παράβασης. Στόχος του δεν είναι η τιμωρία του ανηλίκου, αλλά η αγωγή, η αντιμετώπιση των προβλημάτων του και η προστασία του (Clapp, 1999). Τα μέτρα που λαμβάνονται είναι κυρίως θεραπευτικά και αναμορφωτικά, ενώ σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις, που η παραβατική συμπεριφορά γίνεται τρόπος ζωής, εφαρμόζονται μέτρα ποινικού σωφρονισμού (Πιτσελά, 2004. Τρωϊανού, 1999).
Ο τομέας ποινικών εγκληματολογικών ερευνών του τμήματος Νομικής του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης με τη σειρά του συμβάλει στην αντιμετώπιση του φαινομένου της παραβατικότητας, είτε πραγματοποιώντας προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης και στήριξης ευάλωτων ομάδων είτε διεξάγοντας εμπειρικές έρευνες και σχεδιάζοντας προγράμματα πρόληψης. Η μη κυβερνητική οργάνωση ΑΡΣΙΣ, δραστηριοποιείται κατά του κοινωνικού αποκλεισμού και σε συνεργασία με ψυχολόγους, κοινωνιολόγους, νομικούς και κοινωνικούς λειτουργούς αναλαμβάνει την ψυχολογική, κοινωνική και νομική υποστήριξη παιδιών που έχουν οικογενειακά προβλήματα ή αντιμετωπίζουν προβλήματα χρήσης ουσιών.
Διαπιστώνεται ότι τα παιδιά αποτελούν το μέλλον μιας χώρας, για το λόγο αυτό η δημιουργία και η επιτυχής λειτουργία αυτών των φορέων είναι επιτακτική. Εξίσου αναγκαία κρίνεται η δημιουργία νέων φορέων, η εύρεση νέων μεθόδων, η συνεργασία μεταξύ των διάφορων φορέων με στόχο την ανταλλαγή πληροφοριών και η διοργάνωση επιμορφωτικών σεμιναρίων και προγραμμάτων. Με τον τρόπο αυτό η επανένταξη των ανηλίκων παραβατών θα γίνει ευκολότερη και αποτελεσματικότερη.

3. Κριτική στη μεθοδολογία

Τον 20ο αιώνα, η πιο διαδεδομένη μέθοδος συλλογής και ανάλυσης δεδομένων για την εγκληματική ή παραβατική συμπεριφορά είναι η μέθοδος της αυτοαναφοράς, η οποία έχει ευρεία χρήση στης Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και στο εξωτερικό. Η μέθοδος αυτή έχει συμβάλλει κατά πολύ στην διερεύνηση του φαινομένου της παραβατικότητας, και συγκεκριμένα στη διερεύνηση των αιτιών που ωθούν στην εκδήλωση μίας παραβατικής συμπεριφοράς και των μορφών παραβατικότητας.
Σύμφωνα με τον Sellin (1931), η αξία των ποσοστών μίας παραβατικής συμπεριφοράς, μειώνεται όσο αυξάνεται η απόσταση από το έγκλημα αυτό καθαυτό. Η χρήση στατιστικών στοιχείων από τα αρχεία της αστυνομίας και των φυλακών, για τη μέτρηση της παραβατικής συμπεριφοράς, δεν είναι αρκετή, διότι αυτά τα στοιχεία δεν είναι ακριβή και αξιόπιστα. Η απόφαση, για το αν μία πράξη θεωρείται παράβαση ή όχι, στηρίζεται σε πληροφορίες που πηγάζουν από τα θύματα ή τους μάρτυρες μία πράξης. Ένα σημαντικό μέρος παραβατικών συμπεριφορών και εγκληματικών πράξεων δεν αναφέρονται στις αρχές και ένα άλλο μέρος από πράξεις που αναφέρονται δεν καταγράφονται επίσημα. Είναι εμφανές ότι η αξιοπιστία τέτοιων πηγών, όπως οι Εθνικές στατιστικές των φυλακών ή τα στατιστικά στοιχεία των δικαστηρίων, θέτουν εμπόδια, γιατί η πραγματική συμπεριφορά απέχει κατά πολύ από τα αριθμητικά δεδομένα. Πρόκειται δηλαδή για μία τεχνητή σύλληψη της πραγματικότητας και ένα αφηρημένο εμπειρισμό.
Μία άλλη μέθοδος, που χρησιμοποιείται για τη μελέτη μίας παραβατικής συμπεριφοράς, είναι η παρατήρηση. Η παρατήρηση είναι αναγκαία για τη μελέτη μίας συμπεριφοράς, καθώς στην καθημερινή ζωή τα άτομα παράγουν νοήματα και πράξεις για την κοινωνική πραγματικότητα. Ωστόσο, με τη χρήση της παρατήρησης, οι ερευνητές κατασκευάζουν μία πραγματικότητα, μία συμπεριφορά που είναι προερμηνευμένη, αφού ερμηνεύουν το νόημα που τα άτομα ήδη έχουν δώσει στη πράξη τους. Με τον τρόπο αυτό δε μελετάνε το σύνολο αλλά μία σειρά τυπικών δράσεων.
Σε αυτό το σημείο έρχεται η μέθοδος της αυτοαναφοράς, η οποία αποτελεί τον καλύτερο τρόπο για την καταγραφή της πραγματικής συμπεριφοράς. Υπήρχε αρκετός προβληματισμός για το κατά πόσο οι ερωτηθέντες θα αποδεχόντουσαν τη συμμετοχή τους σε παράνομες πράξεις. Παρόλα αυτά, πρόσφατες έρευνες, έδειξαν ότι τα άτομα όχι απλά συμμετείχαν στη διενέργεια τέτοιων ερευνών, αλλά η συμμετοχή τους είχε φτάσει έναν συντριπτικό αριθμό.
Ωστόσο, η κοινωνική πραγματικότητα και γενικά η συμπεριφορά των ατόμων είναι ένα πολύπλοκο κομψοτέχνημα, το οποίο απαιτεί ευαίσθητα θεωρητικά και μεθοδολογικά εργαλεία. Για τη σωστή μελέτη μίας συμπεριφοράς δεν αρκεί ένας απλός όρος, μία κοινωνική κατηγορία, η νοηματοδότηση μίας πράξης, τα αριθμητικά δεδομένα αλλά ένα συνδυασμός όλων, ώστε να έχουμε τα επιθυμητά αντικειμενικά αποτελέσματα.

Το παράθυρο Johari αντιπροσωπεύει έναν τρόπο θεώρησης του εαυτού: Υπάρχουν σημεία τα οποία γνωρίζει κάποιος για τον εαυτό του και πτυχές τις οποίες δεν έχει ανακαλύψει. Κάποια χαρακτηριστικά του χαρακτήρα είναι φα­νερά στους υπόλοιπους και άλλα είναι σκοπίμως συγκεκαλυμμένα. Όταν τα τέσσερα τεταρτημόρια ενοποιηθούν, αντιπροσωπεύουν τις διαφορετι­κές μορφές του εαυτού.

Η πρώτη περιοχή: «Η περιοχή της ελεύθερης δραστηριότητας» (ξέρω ότι οι άλλοι ξέρουν), αντιπροσωπεύει το δημόσιο εαυτό: Η γνώση που μοιράζεται το άτομο με τους υπολοίπους. Συνήθως περιλαμβάνει πληροφορίες όπως όνομα, κοινωνική τάξη, ηλικία, επάγγελμα, ενδιαφέροντα κ.λπ.. Αυτές οι πληροφορίες είναι προσβάσιμες απ’ όλους και δεν απειλούν την αυτοεκτίμηση.

Η δεύτερη περιοχή: «Η θαμπή περιοχή» (οι άλλοι ξέρουν αυτά που εγώ δεν ξέρω). Περιλαμβάνει πληροφορίες τις οποίες οι άλλοι έχουν για τον εαυτό, αλλά το ίδιο το άτομο δεν τις κατέχει. Ο ήχος της φωνής, η μη λεκτική επικοινωνία, οι ιδιομορφίες, είναι παραδείγματα των πραγμά­των που μπορεί να ανήκουν σε αυτό το τεταρτημόριο. Η περιοχή αυτή μπορεί να αποτελέσει ναρκοπέδιο για όσους διαθέτουν «φαινομενική αυ­τοεκτίμηση».

Η τρίτη περιοχή: «Η κρυμμένη» (ξέρω αυτά που δεν ξέρουν οι άλλοι). Περιλαμβάνει όλα τα στοιχεία που γνωρίζει κανείς για τον εαυτό του, αλ­λά δεν είναι πρόθυμος να τα μοιραστεί με άλλους. Συνήθως οι άνθρωποι υπεραμύνονται της περιοχής αυτής, παρεμποδίζοντας τους άλλους να εισβάλουν στην ιδιωτική τους ζωή. Παραδείγματα στοιχείων που εμπίπτουν σε αυτή την απροσπέλαστη ζώνη είναι: συναισθήματα, κίνητρα, ανομολόγητες φαντασιώσεις, μυστικά, ενοχές, πόθοι.

Η τέταρτη περιοχή: «Η άγνωστη» (δεν ξέρω αυτά που ούτε οι άλλοι ξέρουν). Περιλαμβάνει εκείνα τα στοιχεία για τον εαυτό που δεν έχουν υποπέσει στην αντίληψη του ατόμου. Πολλές φορές τα περιεχό­μενα του υποσυνειδήτου εμπίπτουν στην κατηγορία αυτή. Είναι πιθανόν η πηγή όλης της μετέπειτα συνειδητής αυτοεκτίμησης να εδράζεται στην περιοχή αυτή των απωθημένων βιωμάτων.

Μέσω της αυτοαποκάλυψης και της εμπιστοσύνης, μπορεί ο άνθρωπος να περιορίσει την κρυμμένη περιοχή, επαυξάνοντας το τεταρτη­μόριο της ελεύθερης δραστηριότητας, γεγονός που επιδρά θετικά στην αυτοεκτίμησή του. Με την ανατροφοδότηση, οι σημαντικοί άλλοι ελαττώ­νουν την εμβέλεια της θαμπής περιοχής, παρέχουν πλήθος πληροφοριών που συντείνουν στην αυτογνωσία, ενώ παράλληλα ανοίγουν το δρόμο για περισσότερη επικοινωνία και κατανόηση. Με την ωρίμανση των σχέσεων, η περιοχή της ελεύθερης δραστηριότητας εξαπλώνεται. Τα τείχη σιγά-σι­γά καταρρέουν μέσω των περισσότερων αποκαλύψεων και αναδράσεων, που προκύπτουν από την ολοένα αυξανόμενη εμπιστοσύνη και την αμοι­βαία οικειότητα. Δυστυχώς, οι περισσότερες σχέσεις χαρακτηρίζονται από δυσπιστία και αμοιβαία επιφυλακτικότητα. Σπάνια κάποιος εμπιστεύεται ξένους και δέχεται να μοιραστεί πτυχές του εαυτού του. Συνήθως οι συζητήσεις πε­ριορίζονται σε ασφαλή θέματα (για τον καιρό, για τον κινηματογράφο, για ανέκδοτα κ.λπ.), χωρίς το απαραίτητο βάθος και την ποιότητα μιας ατό­φιας επικοινωνίας. Συχνά, οι άνθρωποι φορούν προσωπεία για να προ­στατεύσουν τον πραγματικό αδύναμο και ευάλωτο εαυτό από την επικίν­δυνη έκθεση. Παράλληλα, οι άλλοι, από διακριτικότητα ή αδιαφορία, δεν προβαίνουν σε γόνιμη ανατροφοδότηση, παρά μόνο όταν αναφέρονται σε ασφαλείς περιοχές (π.χ. η εξωτερική εμφάνιση, η ενδυμασία). Ένα μεγάλο ποσό ενέργειας καταναλώνεται και από τις δύο μεριές για να κρατηθούν τα τείχη ψηλά.

* Ο Ευστράτιος Παπάνης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου

Μια από τις βασικότερες αρχές της εκπαίδευσης είναι ο αντισταθμιστικός και δημοκρατικός χαρακτήρας της. Παρά το αυτονόητο των αξιών αυτών, η εκπαίδευση αντανακλά το εκάστοτε κοινωνικό σύστημα και αναπαράγει τις ανισότητές του.

Ο Bourdieu (Μπουρντιέ) είχε επισημάνει ότι οι μαθητές διαφοροποιούνται ανάλογα με το οικονομικό και πολιτισμικό κεφάλαιό τους, γεγονός που επηρεάζει αργότερα τον τύπο της επαγγελματικής και κοινωνικής αποκατάστασής τους. Οι μαθητές από ανώτερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα έχουν μυηθεί στην κουλτούρα της κυρίαρχης ιδεολογίας και ενισχυόμενα από τον τύπο αξιολόγησης και τη στοχοθεσία των αναλυτικών προγραμμάτων, απολαμβάνουν περισσότερες ευκαιρίες ανέλιξης. Αντίθετα, οι μαθητές της εργατικής τάξης περιπίπτουν σ’ ένα φαύλο κύκλο απαξίωσης και υπονομεύονται από μαθησιακές διαδικασίες που δεν τους επιτρέπουν να εκφράσουν το πολιτισμικό δυναμικό των κοινωνικών καταβολών τους, ενώ παράλληλα τους καθηλώνουν σ’ ένα πλέγμα χαμηλής σχολικής επίδοσης ή και αποτυχίας.
Η αλματώδης και η εν πολλοίς ανεξέλεγκτη είσοδος των νέων τεχνολογιών στην καθημερινότητα και στο σχολικό πλαίσιο έρχεται να επαναπροσδιορίσει το χαρακτήρα της αγωγής γενικότερα: η μάθηση μέσω υπολογιστών αίρει τις γεωγραφικές, κοινωνικές και οικονομικές διαφοροποιήσεις των μαθητών και με τρόπο δυναμικό υπερπηδά τους περιορισμούς, δεδομένου ότι παρέχει τη δυνατότητα σε όλους να εντρυφήσουν σε μαθησιακά περιβάλλοντα, που μπορούν να κατασκευαστούν από το μαθητή, σκιαγραφώντας την προσωπικότητά του. Η θεμελίωση της κοινωνίας της πληροφορίας, όμως, δεν προήλθε εκ του μη όντος, αλλά αποτέλεσε συγκυρία πολλών ιστορικών, οικονομικών και κοινωνικών εξελίξεων.
Κατά τον 20ό αιώνα το βιομηχανικό μοντέλο παραγωγής επηρέασε καθοριστικά την εκπαίδευση, τόσο σε επίπεδο πολιτικών, όσο και στις μεθόδους διδασκαλίας. Ήδη από το 1919 ο Max Weber (Μαξ Βέμπερ) καταδίκασε τις ομοιότητες στη δομή των ερευνητικών πανεπιστημιακών κέντρων και των επιχειρήσεων και θεώρησε ότι οι διαδικασίες της εκπαίδευσης και της έρευνας διέπονται από την απρόσωπη μεθοδολογία και το μηχανιστικό χαρακτήρα, που καθορίζουν τη βιομηχανική παραγωγή, σύμφωνα με τις αρχές του Φορντισμού και του Τεϋλορισμού. Η μαζική παραγωγή βιβλίων και εκπαιδευτικού υλικού, η καθοδηγούμενη από οικονομικά συμφέροντα έρευνα, η επιλογή ή ο εξοβελισμός θεματικών ενοτήτων ανάλογα με τις προσδοκίες και στόχους της κυρίαρχης ιδεολογίας ή εσκεμμένων πολιτικών αποφάσεων ουσιαστικά αναιρεί τον προσωπικό χαρακτήρα της εκπαίδευσης και προάγει έναν τύπο μαθητή, που επιτυγχάνει, εφόσον ακολουθεί πιστά τα πολιτισμικά πρότυπα και τις μεθόδους της βιομηχανοποιημένης παιδείας. Κατά τον Otto Peters (Όττο Πίτερς) (1983), η μάθηση τείνει να γίνει αυτοματοποιημένη, να έχει τις ιδιότητες της «γραμμής παραγωγής», τα δε προϊόντα της είναι τυποποιημένα, σταθμισμένα, απρόσωπα και αντικειμενικά, τα στάδια διεκπεραίωσης διακριτά, επαγωγικά και σαφώς προκαθορισμένα, η παιδεία συγκεντρωτική, ενώ οι φορείς της απλά εκτελεστικά όργανα των αναλυτικών προγραμμάτων, χωρίς πρωτοβουλία και υπευθυνότητα. Τα συμπεριφοριστικά μοντέλα διδασκαλίας, οι στοχοθεσίες τύπου Bloom (Μπλουμ), αλλά ακόμα και οι σύγχρονες μαθητοκεντρικές προσεγγίσεις, βασίζονται σε αρχές που υποστηρίζουν την κατάτμηση και τη σταδιοποίηση της εργασίας, ώστε να απλοποιηθεί, να γίνει προσπελάσιμη από πολλούς και να μειωθεί το κόστος της. Η απόλυτη εξειδίκευση αποκόπτει το μαθητή από τον τελικό σκοπό της εκπαίδευσης, ο οποίος καθορίζεται και διαμορφώνεται από τις επιλογές και τα συμφέροντα της κυρίαρχης τάξης.

* Ο Ευστράτιος Παπάνης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου.

Η δύναμη των ηλεκτρονικών μέσων δικτύωσης δεν είχε συνειδητοποιηθεί από το επίσημο κράτος, που στελεχωμένο από υπαλλήλους παλαιάς νοοτροπίας υπέθεσε ότι το Facebook, το Twitter και τα υπόλοιπα δίκτυα, στα οποία οι νέοι «σπαταλούν» το χρόνο τους, ήταν απλά παιχνιδάκια για αφελείς, τα οποία αποσπούσαν την προσοχή από τα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα.

Το κίνημα των Αγανακτισμένων, τα γεγονότα του Λονδίνου, του Βανκούβερ και της Βρετανικής Κολομβίας, αλλά και η επανάσταση στην Αίγυπτο, στην Τυνησία κ.λπ., ανησύχησε τις παγκόσμιες κυβερνήσεις, που ξαφνικά συνειδητοποίησαν ότι η εποχή της αθωότητας είχε παρέλθει και ότι οι νέοι δεν είναι τόσο απορροφημένοι με τις ατομικές τους ενασχολήσεις, αλλά μπορούν να οργανώνουν - με τη δύναμη της τεχνολογίας - επικίνδυνα και πρωτόγνωρα κινήματα. Οποιαδήποτε κατάχρηση εξουσίας από τις δυνάμεις καταστολής, σε οποιαδήποτε χώρα, δημιουργεί άμεσα χιλιάδες σελίδες οργής στα ηλεκτρονικά μέσα, διαχέεται αστραπιαία στον κυβερνοχώρο και κινητοποιεί πολίτες σε όλα τα μήκη και πλάτη, οι οποίοι με διαφορετικά κίνητρα κάθε φορά, εκδηλώνουν την απόγνωσή τους αδιάκριτα, αλλά συντονισμένα. Η δύναμη των κοινωνικών δικτύων λαμβάνει νέες διαστάσεις και η σύγκρουση με την καθεστώσα τάξη γίνεται πιο περίπλοκη.
Αν και τα επίσημα κράτη επιχειρούν να υποβαθμίσουν τα γεγονότα παρουσιάζοντάς τα ως καπρίτσιο μερικών χιλιάδων «αποδιοργανωμένων» νεαρών, εν τούτοις ο προβληματισμένος και ενεργός πολίτης αντιλαμβάνεται ότι ο πολιτισμένος κόσμος πρόκειται σύντομα να θερίσει τις θύελλες που έσπειρε. Η τεχνολογία και η εικονική πραγματικότητα δεν μπορούν να κρίνονται επιδερμικά και με επιφανειακές κοινωνιολογικές αναλύσεις. Η τεχνολογία σήμερα έχει αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο καθορίζεται το φυσιολογικό και έχει θέσει νέα κριτήρια στον τρόπο σκέψης, αλλά και στις αποδεκτές μεθόδους διακυβέρνησης.

Τα ηλεκτρονικά μέσα δικτύωσης δεν προκαλούν επαναστάσεις. Αυτές μπορούν εύκολα να αποδοθούν στη φτώχεια, στην κατάρρευση του κράτους πρόνοιας, στη συσσώρευση πλούτου στα χέρια των πολεμοκάπηλων, στην ανεργία, στην έπαρση των κυβερνώντων, στην υποβάθμιση της παιδείας, της υγείας, της ποιότητας ζωής, στον κοινωνικό αποκλεισμό και στην ολιγωρία των πολιτικών να εγγυηθούν το μεγαλύτερο όνειρο των νέων: την απρόσκοπτη πρόσβασή τους στους πόρους της κοινωνίας, ώστε να συνεχίσουν αδιάσπαστοι να αναπτύσσουν τα κληροδοτήματα της προηγούμενης γενιάς. Οι ξεσηκωμοί, οι ανταρσίες, οι συγκρούσεις ιστορικά δεν είχαν ανάγκη από το διαδίκτυο για να συμβούν. Σήμερα, όμως, εξ αιτίας τού ίντερνετ, δεν αποτελούν ένα τοπικό, απομονωμένο φαινόμενο. Η παγκοσμιοποίηση έχει και μη επιθυμητές διαστάσεις γι’ αυτούς που την επεδίωξαν.
Τα ηλεκτρονικά μέσα μπορούν πολύ εύκολα να δράσουν ως πολλαπλασιαστές των κινημάτων, επειδή διασπείρουν την πληροφορία άμεσα, ανέξοδα και με γεωμετρική πρόοδο. Οι αντιεξουσιαστικές συμπεριφορές, μόλις κοινοποιηθούν σε αυτά, γίνονται παραδειγματικές, αποκτούν εγκυρότητα, νομιμοποιούνται και δίνουν στο χρήστη την αίσθηση πως ανήκει σε έναν παγκόσμιο επαναστατικό χώρο, πως μετέχει μιας φρενίτιδας που δύσκολα το κράτος με την πενιχρή τεχνολογική κατάρτιση θα καταπνίξει. Οι αστυνομικοί δεν μπορούν ποτέ να προβλέψουν την επόμενη κίνηση ή να προλάβουν το σχεδιασμό του επόμενου χτυπήματος. Ο κόσμος του διαδικτύου είναι ασύνορος και τέτοια είναι και η αντίληψη των νέων για τον πραγματικό χώρο.

Η πληροφορία είναι σύντομη, παραπεμπτική, ουσιαστική. Κάθε χώρα που δε σέβεται τον πολίτη, είναι υποψήφια για το επόμενο πεδίο των ταραχών. Ταυτόχρονα τα ηλεκτρονικά μέσα ενδυναμώνουν το ιδεολογικό οπλοστάσιο των νέων και μεταδίδουν όλο το εικοσιτετράωρο τα τεκταινόμενα, όχι απλά ως γεγονότα, αλλά ως συναίσθημα, ως εντύπωση, ως εσωτερίκευση, ακόμα και ως τάση ή παρωδία. Μικρές αλλαγές στον τρόπο σκέψης του κάθε χρήστη μπορεί να προκαλέσουν μεταβολές στην κουλτούρα ενός ολόκληρου υποσυστήματος και, προσεγγίζοντας μια κρίσιμη ποσότητα, να μετουσιώσουν νοοτροπίες μιας κοινωνικής αντίληψης. Η δύναμη της νέας τεχνολογίας έγκειται στη διασύνδεση με απλό τρόπο προσώπων, ιδεών και φιλοσοφιών, οι οποίες, εάν ενισχυθούν από τις συγκυρίες, μπορούν να εξελιχθούν σε πολιτική πράξη.
Η Κοινωνιολογία, και ειδικότερα ο Granovetter, τη δεκαετία τού 1970 είχε αποδείξει πώς οι ασθενείς δεσμοί μεταξύ προσώπων (οι σχέσεις με άτομα που δεν ανήκουν στο στενό κύκλο γνωριμιών, αλλά ενδεχομένως σε άλλη κοινωνική τάξη, εθνότητα κ.λπ.) μπορούν να επηρεάσουν ευκολότερα την κοινωνική μεταβολή, να αναμίξουν ιδεολογίες, να αναδείξουν το καινοτόμο, να παραγάγουν το νεωτεριστικό, να μεταδώσουν πληροφορίες και να επιταχύνουν την αλλαγή. Τα ηλεκτρονικά μέσα δικτύωσης αξιοποιούν ακριβώς αυτές τις διασυνδέσεις μεταξύ ατόμων που δε γνωρίζονται μεταξύ τους, για να τα ενώσουν υπό τα ιδεολογήματα μιας κοινής κουλτούρας και μιας ομοιόμορφης πρακτικής. Εάν κάποτε επηρεάσουν καταλυτικά και τους ισχυρούς δεσμούς των ανθρώπων, εάν δημιουργήσουν χρήστες που θα ενοποιούνται με σχέσεις αλληλεγγύης, αλληλοκατανόησης και εμπιστοσύνης, τότε η επίδρασή τους στη διαμόρφωση της κοινωνικής πραγματικότητας θα είναι καταλυτική. Τα κράτη, με την αυτιστική στάση τους και με την αναλγησία τους απέναντι στις ανάγκες των πολιτών, παρέχουν απλόχερα τα επιχειρήματα για τη βίαιη κατάλυση της έννομης τάξης. Φυσικά της γενικότερης αναταραχής επωφελούνται εγκληματικά στοιχεία, τα οποία επιδιώκουν να διασπείρουν τον πανικό και την αταξία.

* Ο Ευστράτιος Παπάνης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου.

Τις περισσότερες φορές οι πληροφορίες που προέρχονται από το διαδίκτυο είναι ανώνυμες και ανεξέλεγκτες.

Κατά πολλούς αυτό συνιστά την πρωτοτυπία και τη δυναμική τού ιντερνέτ. Απόπειρες φίμωσής του αλλοιώνουν τη φύση του και περιορίζουν τη χρηστικότητά του. Οι ερευνητές όμως, πριν βασιστούν σε δεδομένα που αντλούν από ιστοσελίδες, θα πρέπει να φιλτράρουν τις πληροφορίες θέτοντας ορισμένα επιστημονικά κριτήρια και αναλαμβάνοντας την ευθύνη των επιλογών τους.
Ίσως το βασικότερο κριτήριο επιλογής είναι η επωνυμία των συγγραφέων και των συντακτών των υπό εξέταση ιστοσελίδων. Εάν αυτό δεν είναι εφικτό, ο ερευνητής πρέπει να εστιάσει στην ύπαρξη βιβλιογραφίας, στους υπερσυνδέσμους που οδηγούν σε άλλες αξιόπιστες σελίδες και στον τρόπο με τον οποίο προσπέλασε την ιστοσελίδα (εάν ο σύνδεσμος προερχόταν από κάποιο έγκυρο site). Εάν τίποτα από τα παραπάνω δεν υπάρχει, τότε θα πρέπει να αναζητηθούν βιογραφικά στοιχεία του ιδιοκτήτη της ιστοσελίδας, πραγματικές διευθύνσεις, τηλέφωνα και ηλεκτρονικές διευθύνσεις που λειτουργούν.

Μερικές φορές η αξιοπιστία ενός διαδικτυακού κειμένου κρίνεται από το κατά πόσο πληροί ποιοτικά χαρακτηριστικά του οργανισμού/φορέα που το φιλοξενεί. Κείμενα τα οποία βρίσκονται σε ιστοσελίδες διεθνών, ευρωπαϊκών και κρατικών ιστοσελίδων, σε sites πανεπιστημίων, ηλεκτρονικών επιστημονικών περιοδικών κ.λπ. σε γενικές γραμμές θεωρούνται έγκυρα, ακόμα κι αν δεν αναφέρεται ο συγγραφέας, εφόσον συνάδουν με τη φιλοσοφία του οργανισμού. Ο ερευνητής μπορεί να βεβαιωθεί ότι το κείμενο έχει αυτά τα χαρακτηριστικά συγκρίνοντας την ηλεκτρονική διεύθυνση του κειμένου με του οργανισμού και διακριβώνοντας ότι η θεματολογία του κειμένου σχετίζεται με το γνωστικό αντικείμενο του συγγραφέα. Λιγότερο αξιόπιστα (αλλά όχι αναγκαστικά μη αξιόλογα) είναι κείμενα που βρίσκονται σε προσωπικές ιστοσελίδες ή ιστολόγια.
Παρ’ όλα αυτά, ενδεχομένως κάποια κείμενα που φιλοξενούνται σε διεθνείς φορείς, που είναι έντονα πολιτικοποιημένοι ή απηχούν συγκεκριμένες κοινωνικές απόψεις, μπορεί να μη συνεισφέρουν στην ανεπηρέαστη και ουδέτερη επιστημονική έρευνα, επειδή είναι έντονα πολωμένα προς μια κατεύθυνση. Ο ερευνητής αν ίσως θελήσει να μελετήσει το οικολογικό κίνημα, τα δικαιώματα των γυναικών, τις πολιτικές για τους μετανάστες, την τρομοκρατία κ.λπ., μπορεί να βρεθεί σε έντονα προκατειλημμένες παρουσιάσεις που φιλοξενούνται σε επίσημους διαδικτυακούς τόπους.

Η αμεσότητα και η τεράστια εξάπλωση του διαδικτύου το έχει μετατρέψει σ’ έναν κόσμο προπαγάνδας, διαφημιστικών εκστρατειών και παραπλάνησης. Για παράδειγμα, οι επιχειρήσεις μπορεί να παρουσιάζουν τα προϊόντα και τις υπηρεσίες τους με τον πλέον θετικό τρόπο ή να συμμετέχουν σε δημοσκοπήσεις και μετρήσεις, των οποίων τα αποτελέσματα είναι αμφισβητήσιμα. Έτσι, μια φαρμακευτική εταιρεία μπορεί να υπερτονίζει τους κινδύνους της κατάθλιψης στο γενικό πληθυσμό για να προωθήσει αντικαταθλιπτικά φάρμακα, μια εταιρεία κινητής τηλεφωνίας ενδεχομένως να αποκρύπτει έρευνες που επισημαίνουν τους κινδύνους της ακτινοβολίας. Πολλές φορές εξτρεμιστικές τάσεις υποκρύπτονται επιμελώς σε ιστοσελίδες με εκπαιδευτικό περιεχόμενο και παιδοφιλικές αποκλίσεις σε ιστοσελίδες με παιδικά βίντεο και κινούμενα σχέδια.
Όταν κάποιος αντλεί πληροφορίες από το διαδίκτυο, θα πρέπει να έχει κατά νου ότι ο κάθε άνθρωπος μπορεί εύκολα να δημοσιεύει σ’ αυτό παραπάνω από μία προσωπικές του απόψεις. Όμως, εφόσον ο συγγραφέας φαίνεται να είναι γνώστης των πηγών στις οποίες παραπέμπει, παρουσιάζει όλες τις πιθανές αντιλήψεις για ένα θέμα και κάνει αναφορές σε γνωστές σχολές σκέψης ή τεχνικές και στην αρχή του άρθρου θέτει τα κριτήρια προσέγγισης ενός θέματος, τότε μπορεί να ληφθεί σοβαρά υπόψη.

* Ο Ευστράτιος Παπάνης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου.

Μια απαραίτητη παράμετρος για τη διατήρηση της αυτοεκτίμησης είναι η αίσθηση του ελέγχου, η ουτοπία ότι μπορούμε να καθορίζουμε τα γεγονότα που συμβαίνουν ή τουλάχιστον να τα εντάσσουμε σε ένα ερμηνευτικό πλαίσιο, σε μια φιλοσοφία ή κοσμοθεωρία.

Η ανάγκη αυτή είναι τόσο μεγάλη, που τις περισσότερες φορές κατηγοριοποιούμε ερεθίσματα, ώστε να τα εξηγούμε συλλήβδην, αποδίδοντάς τους γενικές ιδιότητες, που ναι μεν αποκρύπτουν τη λεπτομέρεια, αλλά ομαδοποιημένα καθώς είναι, παρέχουν ευκολότερη αποκρυπτογράφηση του περιβάλλοντος, των αντιδράσεων, των συμπεριφορών. Μερικές φορές αυτή η διαδικασία αποτελεί την απαρχή των προκαταλήψεων, των στερεοτύπων, ακόμα και του ρατσισμού.

Ζούμε, λοιπόν, επιδιώκοντας να διατηρήσουμε τις σταθερές τις ζωής μας, να αποφύγουμε τα παράδοξα, αναπάντεχα γεγονότα, να καταφύγουμε στην αυθεντία, στο μεταφυσικό, στην πίστη, όπως ακριβώς και οι πρόγονοί μας.
Οι θεωρίες συνωμοσίας, οι τόσο διαδεδομένες ανά τους αιώνες, έχουν απήχηση σε λαούς και άτομα με ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά:

Η αντίληψη του ελέγχου αποδίδεται σε εξωτερικά, πέρα από τον εαυτό γεγονότα, στο θεϊκό, στην αστρολογία, στη μοίρα. Ειδικά σε περιόδους κρίσεως η πεποίθηση αυτή επιτείνεται. Η αιτιολογία, όσο απίστευτη κι αν φαντάζει, είναι καλύτερη από την ανεξέλεγκτη τυχαιότητα.

Τα άτομα που ενστερνίζονται ανάλογες θεωρήσεις έχουν την τάση να τις πιστεύουν, ακόμα κι αν η μία με την άλλη αυτοαναιρούνται.
Οι θεωρίες συνωμοσίας δεν χρειάζονται λογικά επιχειρήματα, αντιστέκονται στην απόδειξη και πολύ χειρότερα, αντιστρέφουν την επιχειρηματολογία προς δικό τους όφελος.
Αυτοί που θα δεχθούν μία θεωρία συνωμοσίας ως αληθινή τείνουν να πιστεύουν και τις υπόλοιπες, που της μοιάζουν
Οι λάτρεις τους τις παρουσιάζουν ως μυστικό, που η κατοχή του τους καθιστά μύστες μιας ξεχωριστής αλήθειας.
Διαδίδονται με την ταχύτητα και επιμονή αστικών και μη μύθων.
Κάθε νέα ένδειξη ή γεγονός εντάσσεται στην διαλεκτική υπέρ της θεωρίας
Επιρρεπείς στην αποδοχή παρόμοιων εφευρημάτων είναι όσοι εύκολα κλίνουν υπέρ ακραίων πολιτικών τοποθετήσεων.
Οι κάτοχοι συνωμοτικών μυστικών σταδιακά αγνοούν κάθε ενάντια απόδειξη και αυξάνουν τον αριθμό όσων εμπλέκονται σε αυτές.
Η ευφυία δε συσχετίζεται με την υιοθέτηση των θεωριών ούτε κάποια κοινωνική ομάδα είναι ιδιαίτερα ευάλωτη σε αυτές.
Όσο πιο συγκεντρωτική είναι η εξουσία και όσο η πληροφορία φιλτράρεται προς τους πολίτες από μία ελίτ δημοσιογράφων, πολιτικών, παραγόντων, τόσο τα στοιχεία που φτάνουν στο κοινό είναι ασαφή, ελλειματικά, αμφισβητήσιμα, θολά και ευαίσθητα σε πολλαπλές ερμηνείες.
Η έλλειψη συμμετοχικότητας ενός λαού στα πολιτικά δρώμενα είναι κριτήριο της έκτασης, που θα λάβουν οι θεωρίες συνωμοσίας.
Η πίστη πως η ιστορία καθορίζεται από συνωμοτικές δυνάμεις, οι οποίες κινούν τα νήματα διαχρονικά, βασίζεται στην προαιώνια αντίληψη της μάχης του καλού με το κακό.
Οι συνωμοτικές θεωρίες ενισχύονται από τα ΜΜΕ με έμμεσο ή άμεσο τρόπο.

Σε ορισμένες περιπτώσεις ταυτίζονται με παρανοειδείς καταστάσεις, συλλογικές ή ατομικές και με τη μαγική σκέψη με τη διαφορά ότι συγκεκριμένα πολιτικά γεγονότα πυροδοτούν τέτοιες ερμηνείες και όχι όλα χωρίς διάκριση. Επομένως, η προγενέστερη ιδεολογία μπορεί να αποτελεί κριτήριο για την προδιάθεση σε ορισμένου τύπου θεωρίες.

Τέλος, οι θεωρίες συνωμοσίας σπάνια διακυβεύουν ένα πολιτικό σύστημα, αλλά αντίθετα το ευνοούν, επειδή οι δαιμόνιες δυνάμεις, στις οποίες αποδίδονται οι αιτίες της κρίσης, είναι πέρα από τον ανθρώπινο έλεγχο και επομένως δύσκολα αλλάζουν με επαναστατική-ανατρεπτική δράση.

Σάββατο, 21 Μαϊος 2016 19:37

Η ηχώ, που όλα τα επιστρέφει

Στη Λήδα μου..

Γκρίζα η λιμνοθάλασσα κι ο ήλιος χλωμός. Τα σπιτάκια με τις ρίζες στο νερό λικνίζονταν στο κατοπτρικό δείλι. Δεν θα ήσουν τριών χρονών. Πόσα λίγα από όλα αυτά τα σπουδαία και σημαδιακά θα θυμάσαι.

Κι όταν θα έχω φύγει, θα κουβαλάς τις εικόνες και τα λόγια, εκεί που η ψυχή ανταμώνει τα φρόνιμα και τα ξεμυαλίζει με το αιώνιο και τα χρωματίζει με το αψήφιστο και φουντώνει ο νους και αμέρωτος πια και δραπέτης απαρνείται τις σταθερές του.
Και τότε, όπως τώρα, στο στερνό αναστεναγμό της δύσης, με το Μεσολόγγι για μοτίβο, και τη γαλήνη τη μεταφυσική να λούζει τις εκφράσεις σου, ίσως να γεννηθούν μέσα σου εκείνα, που οριστικά θα ξεχωρίσουν τα ακριβά από τα ανούσια.
Και γω θα κρατώ φυλαχτό την αγνότητα, για να την καταθέσω στα πόδια του Πλάστη και θα του πω: Να, αξίζει να είσαι άνθρωπος για αυτή μόνο τη στιγμή, που ένα παιδάκι μού έμαθε πώς να Σε ψηλαφίζω και μου φανέρωσε τα ακρογιάλια, που παφλάζουν οι καημοί Σου.

Κι αν είμαι χώμα, η αποκάλυψη ετούτη, τόσο θα μοσχομυρίσει μια άνοιξη, που χίλια άνθη θα μαρτυρούν πως κάποτε την είχαμε ζήσει μαζί.

Είχες πρώτη φορά ακούσει τον αντίλαλο να γυρνά το γέλιο σου. Και τόσο παράξενο σου είχε φανεί, όπως οι ατίθασοι γλάροι, που διεκδικούσαν το παγωτό σου. Και καθώς έψαξες να βρεις της φωνής σου την επανάληψη και οι φθόγγοι σου πεισμωμένοι τον περιπαικτικό τον φταίχτη αναζητούσαν, με τα μάτια σκληρά σαν έβενο, με ρώτησες τι είναι αυτό.

Η ηχώ σού είχα πει, που όλα τα επιστρέφει. Κι όταν η καρδιά σου τόσο ασύνορη θα γίνει, που την οικουμένη ολάκερη θα περικλείει και την οδύνη, θα έρχεσαι εδώ, στη λιμνοθάλασσα τούτη την ασάλευτη, κι ό,τι πόθησες και για πάντα έχασες, πίσω θα ξαναπαίρνεις.

Παπάνης Ευστράτιος

 

Σάββατο, 21 Μαϊος 2016 19:34

Η γενιά του εφήμερου

Αξίζει να μιλάς με νέους, ειδικά με τους σημερινούς, που λίγο πια θυμίζουν τις πρώτες γενιές της μεταπολίτευσης, με τα παχιά λόγια και τις ασθενικές πράξεις.

Τέσσερις είναι οι μεγάλες αλλαγές που τους κληροδοτήσαμε: Η επαγγελματική ανασφάλεια, η διακινδύνευση του ρόλου της πυρηνικής οικογένειας, η απαξίωση της παιδείας και η ολοένα μεγαλύτερη επίδραση του Διαδικτύου στη ζωή τους.
Απόρροια αυτών η αμφισβήτηση των θεσμών, η δυσπιστία στους νόμους, η αποδοκιμασία του πολιτικού συστήματος, η απενοχοποίηση της σεξουαλικότητας, η γενικότερη μετάλλαξη, που κυοφορείται και που θα διαφανεί όχι ως ανατροπή, αλλά ως μια μετάβαση σε κοινωνικές δομές, που μόνο στο εξωτερικό γνωρίζαμε πως υφίσταντο. Το κράτος πλέον είναι ο εχθρός, που θεσπίζει κεφαλικούς φόρους και έχει επιδοθεί στο παιδομάζωμα των ονείρων.
Κι αν οι μεγαλύτεροι επαναστατούν, ψηφίζοντας ακραίες παρατάξεις, οι νεαρότεροι, όσοι δεν έφυγαν, βιώνουν τη δική τους πραγματικότητα.

Οι σταθερές έχουν εκλείψει. Στη μνήμη τους διατηρούν μνήμες από χριστουγεννιάτικα τραπέζια και εκδρομές, αλλά και συγκρούσεις, διαζύγια, μάχες για επικράτηση, γονείς απόντες προς άγραν καταναλωτικών ιδεωδών και εξωσυζυγικών σχέσεων. Βλέπετε, η παραδοσιακή οικογένεια δεν προέβλεπε δύο αφέντες μέσα στο σπίτι. Σχεδόν μισές είναι οι πιθανότητες να χωρίσουν, αν παντρευτούν, να ζήσουν σε διάσταση, να αντιμετωπίσουν την κατάρα της μονογονεικότητας, να κάνουν μικτούς γάμους, να μείνουν μόνοι. Η τεκνοποίηση μετατίθεται για μετά τα τριάντα, οι ευκαιριακές σχέσεις ονομάζονται δέσμευση, αν διατηρηθούν για εξάμηνο, το σεξ αποτελεί το αδιάφορο happening μιας βραδιάς σε κάποιο μπαρ και η μοναξιά εξοβελίζεται στα chat του Facebook.
Πολλοί νέοι δεν έχουν την πολυτέλεια του σχεδιασμού, του πλάνου, της μεθόδευσης για την επιτυχία. Αυτό το καλοκαίρι σερβιτόρος σε κάποιο νησί, λίγος ΟΑΕΔ, κάποια αρπαχτή σε προγράμματα, αφαίμαξη των γονέων, τα πάντα για να περάσει η μέρα, η εβδομάδα, ο μήνας. Παραπέρα έχει ο Θεός και η συγκυρία. Καιροσκοπισμός, ατομική πορεία, εφήμερο. Αρκετοί μου είπαν πως δεν αντλούν αυτοεκτίμηση από την κατάκτηση μιας καλής θέσης, αλλά από το γεγονός και μόνο ότι επιβιώνουν, πως εξασφαλίζουν χαρτζιλίκι, και τα απαραίτητα για μοναχικές απασχολήσεις.

Η παιδεία εκπορνεύθηκε τη δεκαετία του '80, όταν με το ζόρι οι ψευτοπροοδευτικοί μας πέρασαν σε έναν μπάσταρδο μαθητοκεντρισμό, χωρίς έρευνες για την επίδραση των συστημάτων αυτών, και στην μαζική εισαγωγή ασχέτων στα Πανεπιστήμια. Σήμερα αποτελεί απαξία. Ακόμα και η διά βίου κατάρτιση κόλπο για μαζικές απολύσεις. Οι νέοι δε συνηγορούν στο παιχνίδι αυτό. Οι σχολές εγκαταλείπονται χωρίς ενοχές για τις ατέλειωτες ώρες αποστήθισης κατά την εφηβεία, για τον κολασμό σε φροντιστήρια, για τα χρήματα σε άχρηστες νεοπλουτίστικες ασχολίες, χωρίς μεταμέλεια για τα όνειρα των γονέων, που απότομα κηδεύτηκαν ή συμβιβάστηκαν.

Οι πιο πολλοί σκέφτονται κάποιο μεταπτυχιακό, αλλά ξέρουν πως δεν θα αλλάξει οτιδήποτε, εξετάζουν την πιθανότητα του εξωτερικού, της μετεγκατάστασης, της ριζικής αλλαγής, της νέας αρχής από το μηδέν.
Καγχάζουν για την θεατρινίστικη κάθαρση πρώην υπουργών, επειδή σκέφτονται πως, αν η τιμωρία των ενόχων έφτανε σε επίπεδο δήμων, θα έπρεπε να αποκεφαλιστεί ο μισός πληθυσμός, που κάποτε είχε ενδώσει στις πελατειακές ανομίες σε κάθε χωριό και πόλη.

Η κατάθλιψη αυξάνει τα ποσοστά της, η εσωστρέφεια κοινός τόπος και παντού μια δικαιολογία προβάλλει ως αφορισμός: Για όλα φταίει η κρίση.
Κι όμως, οι σημερινοί νέοι αξίζουν πολλά. Κι αν η συμπεριφορά μας τους ματαίωσε, έχουμε χρόνο μπροστά, για να προπαρασκευάσουμε τη γενιά, που θα φέρει την έξοδο από τη μιζέρια

Οι διασυνδέσεις του εγκεφάλου τους εξειδικεύονται στην ανίχνευση κάθε υποτιθέμενης αρνητικής λεπτομέρειας στο σώμα και αγνοούν τη συνολική εικόνα.

Τα οπτικά νεύρα δίνουν μεγεθυμένες πληροφορίες σχετικά με τις ελάχιστες ανωμαλίες και δεν διακρίνουν εύκολα τη σωστή συμμετρία. Δέρμα, μύτη, μαλλιά, στήθος, στομάχι, μάτια, βάρος η διαρκής τους ενασχόληση. Κι όμως, οι υπόλοιποι δεν παρατηρούν οτιδήποτε μεμπτό ή τους βρίσκουν ακόμα και ελκυστικούς.

Δύο τοις εκατό του πληθυσμού θα αναπτύξει από την εφηβεία κιόλας τη φοβία της άσχημης μορφής και σταδιακά θα οδηγηθεί σε κατάθλιψη (σχεδόν 76% είναι το ποσοστό), σε ιδεοληψία, σε αυτοκτονική παραφιλολογία σε αγοραφοβία, σε απόσυρση, σε αποφυγή και σε αισθητή επιδείνωση της ποιότητας ζωής. Η κοινωνική ζωή θα διαλυθεί και οι επαγγελματικές ικανότητες θα συρρικνωθούν. Όσο για την ερωτική ζωή, θα γίνει ευνουχιστική για τους ίδιους, για τους συντρόφους ή θα κατακρημνιστεί. Όχι, δεν είναι επιφανειακοί, φιλάρεσκοι άνθρωποι. Αντίθετα, δεν τους αρέσει καθόλου η εικόνα που αντικρίζουν ή το ελάττωμα, που τρέμουν μήπως αποκαλυφθεί στους άλλους.

Παρά τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων πολύ λίγοι από αυτούς θα καταφέρουν να αναγνωρίσουν το νευρωσικό άγχος, το άδικο, ελεγκτικό υπερεγώ, το πιθανό ψυχολογικό τραύμα, τη νόσο της δυσμορφοφοβίας, που θα έπρεπε να τους στείλει κατευθείαν στον ψυχολόγο.

Ο καθρέφτης, ένας αδέκαστος κριτής, σε σημείο που η θέαση του εαυτού να γίνει δεύτερη φύση ή ο μεγάλος εχθρός, που πρέπει να απομακρυνθεί πάραυτα και τελεσίδικα. Αποκτούν τέτοια εμμονή με την εμφάνιση, ώστε κάθε επιφάνεια που αντανακλά το φανταστικό πλημμέλημα, το νερό, μια πόρτα με τζάμια, μπορεί να μεταβληθεί στο δήμιο, που θα επικυρώσει την αναντιστοιχία μεταξύ του ιδανικού και πραγματικού εαυτού.

Αρχικά επιχειρεί να αποκρύψει την κατά φαντασίαν μειονεξία κάνοντας χρήση των πιο περίπλοκων μυστικών της κοσμετολογίας, φορώντας ρούχα, που αποκρύπτουν τα τρωτά σημεία και καταφεύγοντας αργότερα σε πλαστικούς χειρουργούς, από τους οποίους είτε εξαρτάται είτε μένει ανικανοποίητη. Όμως εις μάτην, γιατί δεν υπάρχει τίποτα να διορθωθεί, παρά μόνον η χαμηλή αυτοεκτίμηση, ο ψυχαναγκασμός, η τελειοθηρία και ο ψυχικός φόρτος, που αυθαίρετα και αναιτιολόγητα επιβάλλει σε όσους θεωρεί δικούς της. Μερικές φορές υιοθετεί δραστικές μεθόδους: σπάει ελιές, σπυράκια, κόβει μαλλιά, αγοράζει ύποπτα, αυτοσχέδια μαντζούνια.

Αδυνατεί να δει φωτογραφίες, στις οποίες απεικονίζεται, και αν το πράξει διακρίνει τα ψεγάδια της. Δεν μπορεί να χειριστεί τη φθορά του χρόνου, την ηλικία, τα σημάδια στο δέρμα, το μήκος ή το πλάτος της μύτης, τον ήλιο που αφυδατώνει την επιδερμίδα. Τα ντουλάπια της αποθήκες καλλυντικών, μπουκαλάκια και σωληνάρια ταξινομημένα εμφατικά κατά μέγεθος, είδος, τιμή, χρώμα. Συγκρίνεται με μοντέλα, ηθοποιούς, τραγουδίστριες, μαθαίνει τα κουτσομπολιά και τις προσωπικές ιστορίες επιτυχίας, αναζητά στο διαδίκτυο πληροφορίες, γυμνάζεται πέραν του δέοντος, αλλάζει διαρκώς δίαιτες, παρακολουθεί τα τεκταινόμενα στις εκπομπές ομορφιάς, δοκιμάζει πολλά υποσχόμενα, θαυματουργά προϊόντα, απελπίζεται, φοβάται το ρεζίλεμα, την επίκριση, το σκώμμα, τον ανταγωνισμό. Μα το χειρότερο, αναπολεί τον εαυτό σε νεώτερη ηλικία, τότε που ο μεταβολισμός, το σφρίγος, η σαγήνη θώπευαν την αυτοπεποίθηση.

Αν προέρχεται από οικογένεια, που έδινε μεγάλη σημασία στη γνώμη των άλλων ή στην εξωτερική εμφάνιση, αλλά ακόμα κι αν είχε παραμεληθεί, το κοινωνικό άγχος επιτείνεται, μετατρέπεται σε πίκρα, εσωστρέφεια, ανάγκη για διαρκή επιβεβαίωση, εξασθένηση του εγώ. Τα ΜΜΕ και ο καταναλωτισμός προκαλούν την συναισθηματικά παραπαίουσα προσωπικότητα, προσθέτοντας αιτήματα κάλλους, ζωτικότητας σε κάθε ηλικία.
Πρόκειται για μια ύπουλη νεύρωση, που προοιωνίζει τη δυστυχία με τις ματαιόδοξες αιτιάσεις της.

Γράφει ο Ευστράτιος Παπάνης

Αν μπορέσετε να φανταστείτε ένα μέρος, χωρίς την επίδραση του χρόνου του μαστρωπού, ας υποθέσουμε σε κάποιον αντάρτη πλανήτη, πριν από την δημιουργία και τη μεγάλη έκρηξη, τότε η έννοια της κλασικής αιτιότητας καταλύεται: Επειδή, αυτό που συνδέει την αιτία με το αποτέλεσμα, πέρα από κάποιες συμβατικές σχέσεις ακόμα, είναι κυρίως η χρονική στιγμή, που επιτελούνται- το πρώτο οπωσδήποτε προηγείται του δεύτερου και το προσδιορίζει.

Σε μια τέτοια φανταστική γη τα γεγονότα θα συνέβαιναν, όπως στα όνειρα, χωρίς μια εξήγηση, αυτόνομα, τυχαία, ανεξάρτητα από υποθέσεις, συνέπειες, ερμηνείες και σκοπούς, υπερτοπικά και άχρονα.
Θα έλεγε κανείς ότι το Σύμπαν εξυπηρετεί και αυτό: Δίνει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να πράττει αιτιοκρατικά και τελονομικά. Να εξηγεί τη συμπεριφορά. Να έχει την ψευδαίσθηση πως ορίζει τις επιλογές του και να νομίζει πως αυτές οριοθετούνται σε ένα πλαίσιο σημαδεμένο από νόμους φυσικούς και σταθερές αδιαμφισβήτητες. Είναι το μοναδικό μέρος που τα πάντα αποκτούν νόημα, το ανεπανάληπτο θέατρο, που στεγάζει την πιο θαυμαστή παράσταση.
Ο κόσμος μας, υπό το πρίσμα αυτό, είναι μια σκηνή, όπως όλοι λένε, μα ο καθείς σκηνοθετεί τους ρόλους του, λαμβάνοντας υπόψιν το απρόβλεπτο παίξιμο των άλλων, τις πράξεις, που ήδη έχουν διαδραματιστεί και το επισφαλές σενάριο, έτσι που κανείς δεν γνωρίζει ποιος επίλογος θα δοθεί-ούτε κάν αν θα μας φανερωθεί στο τέλος. Ένα είναι βέβαιο, πως όλοι οι ηθοποιοί θα αποχωρήσουν αναγκαστικά, ενώ ο θίασος διαρκώς θα εμπλουτίζεται από νέους.
Ο λόγος της παραζάλης αυτής είναι γνωστός μόνο στο Θεό ή σε ο,τιδήποτε άλλο πιστεύετε, ο οποίος ανάλογα με τις διαθέσεις Του ή την απόλυτη αγάπη ή έστω παίζοντας ζάρια, μετατρέπεται σε θεατής, κριτικός, παραγωγός και ενίοτε πρωταγωνιστής. Εάν εντέλει αισθάνεστε τραγωδοί, αθύρματα, πιόνια, κομπάρσοι ή κωμικοί, αυτό εξαρτάται από το ποιόν της σοφίας, που έχετε αποκτήσει και από το κατά πόσο επιτύχατε να εμβαθύνετε, πέρα από τις γραμμές στο ρόλο, που σας χαρίστηκε.
Στην κοινωνία, όπως και στο θέατρο, η γνώση και η αξιολόγηση των κινήτρων (τόσο των δικών μας, όσο και των άλλων), αποτελεί την πεμπτουσία της κοσμοθεωρίας μας και στοιχειοθετεί τις κρίσεις, που μορφοποιούν την αντίληψη της πραγματικότητας. Άλλοι το ονομάζουν εμπειρία, άλλοι γνώση και μάθηση, μα σίγουρα, πέρα από όλα αυτά, είναι μέθεξη. Δεν βρίσκουμε άλλο τρόπο να κατανοήσουμε τον άλλο, παρά μόνο αν λησμονήσουμε προς στιγμήν τις δικές μας γραμμές και ατάκες και εμβαθύνουμε φαντασιακά στο είναι και στην ουσία του διπλανού ή του απομακρυσμένου. Ή ακόμα καλύτερα, εάν εγκαίρως αποδεχθούμε πως ο άλλος και εμείς είμαστε όχι ουσία, αλλά γίγνεσθαι, μία διαρκής δηλαδή επαναδιαπραγμάτευση, μια αέναη διαλεκτική.
Πώς καταφέρνει κανείς να μετέχει του άλλου. Εύκολο με λόγια να ειπωθεί και δυσχερές να επιτευχθεί. Αν υπάρχει ουσία στους ανθρώπους, ψυχή, σθένος, ενέργεια, αυτή είναι κοινή μοίρα. Ο ηθοποιός- καθημερινός παρατηρητής πρέπει να αποβάλλει τις ιδιότητες, τις κοινωνικές συμβάσεις, τα θέσφατα και, αγνός, να εισέλθει στην αλήθεια του συνανθρώπου, υιοθετώντας τις αξίες, τους φόβους, τις ανασφάλειες, τις ελπίδες του ξένου αρχικά, αλλά του τόσο όμοιου με μας πλησίον.
Η αυτο-κάθαρση στο αρχικό αυτό στάδιο φαντάζει παράδοξη, ανοίκεια, μακρινή, αλλά πυροδοτείται από τη συνειδητοποίηση πως, εάν δεν μπορέσουμε να επεκτείνουμε την ύπαρξή μας μέσα από τα σενάρια και τα ιδανικά των άλλων, ουσιαστικά ζούμε σε έναν παράδεισο δυνατοτήτων, και μεις έχουμε εγκλωβιστεί σε μια απόμερη γωνιά του.

ΠΡΟΤΡΟΠΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΝΕΑ ΑΡΧΗ

-Εξασκηθείτε στο υποθετικό ρεπερτόριο, στο οποίο ποτέ δεν πιστεύατε πως θα ήταν δυνατό να συγκατανεύσετε, γίνετε φιλάργυρος, ενοικιαστής, εγκληματίας, θύμα, απατημένος και άπιστος, επαίτης και δυνάστης, ετοιμοθάνατος και βρέφος, ηλιαχτίδα και γλυκασμός, αφεθείτε στους δυνητικούς σας εαυτούς, στις εκφάνσεις του άλλου, προβάρετε αντιδράσεις, δράματα και φαρσοκωμωδίες.

-Εμπνευστείτε από την ασάφεια των ορίων σας, για να νιώσετε πώς θα φερόσαστε εσείς, αν οι περιστάσεις ήταν διαφορετικές τόσο για τους ήρωες του έργου, όσο και για τους κορυφαίους της καθημερινότητάς σας.

-Καταγράψτε τι θα κάνατε στη θέση τους, πώς θα αντιδρούσαν εκείνοι, τι κρύβεται πίσω από το εμφανές, το εύκολο, το σκαιώδες. Ποια πανανθρώπινη ανάγκη γεννά τις συμπεριφορές και τις ιδεολογίες.

-Αμφισβητείστε τις γνώσεις σας, τις εγκαθιδρυμένες αυθεντίες, τα εκτρωματικά στερεότυπα και μάθετε να κυοφορείτε το πιθανό, ασπίδα στο τετελεσμένο.

-Αναλογιστείτε γιατί λαμβάνετε μέρος στο θέαμα αυτό, ποιος ο υποτιθέμενος σκοπός, ποιες φάσεις έχετε ήδη βιώσει ή αγνοήσει, ποια τα κρίσιμα συμβάντα, που άλλαξαν κάποτε τις έξεις σας.

-Χωρίστε τη ζωή σας σε κεφάλαια και σημειώστε πώς το νέο γεννήθηκε κάποτε ως ασήμαντο σημάδι και μεταβολή μέσα στη συνήθεια και πώς η παρακμή μοίρανε τη γέννηση του καινοφανούς και του πρωτόγνωρου.

-Αναγνωρίστε τα εμπόδια και τις συγκρούσεις, που σφυρηλάτησαν το χαρακτήρα σας, γευθείτε ξανά την πίκρα της ματαίωσης, το πείσμα της θέλησης, την αντίφαση των όρων. Ψηλαφίστε το θνησιγενές, για να αισθανθείτε την ευρωστία του αιώνιου.

-Χαρτογραφήστε τις σχέσεις και τις αλληλεπιδράσεις σας, ανακαλύψτε τα κοινά μοτίβα τους, τις αγκυλώσεις και τα συναρπαστικά χτυποκάρδια, αντιληφθείτε γιατί η συμμετοχή σας στο θεατρικό αυτό παιχνίδι είναι αδιάφορη, βαρετή, χλιαρή, ενθουσιώδης, ανεξάληπτη. Θα παρακολουθούσατε ποτέ ένα έργο που δεν απογειώνει τους θεατές, θα δραματουργούσατε με σενάρια αξιώσεων, εάν σε κάθε σκηνή επαναλαμβάνατε τα ίδια συστατικά. Το αίτημα για προβλεψιμότητα και ασφάλεια τις περισσότερες φορές καθοδηγεί το ανούσιο.

-Συγχωρήστε το παρελθόν σας και όσους σας πλήγωσαν, γιατί αν δεν αποδοθεί η άφεση, ακόμα και προς τους νεκρούς, μετατρέπεται σε Άτη και Ερινύα και Νέμεση.

-Πειραματιστείτε με τις πολλαπλές τεχνικές του θεάτρου και της ζωής. Ενσαρκώστε τα δράματά σας, σα να ήταν κωμωδίες και αντίστροφα. Αισθανθείτε το ρόλο σας και έμμετρα και πεζά. Παραδοθείτε στην ποίηση και στον απολογισμό, πάντοτε ενθυμούμενοι ότι κανένα ακροατήριο δεν μπορεί ποτέ να είναι το ίδιο.

-Και τέλος, προδιαγράψτε, όσο είναι εφικτό, τις εισόδους σας στη σκηνή, αλλά κυρίως την έσχατη έξοδο. Ταπεινή, μεγαλόπρεπη, εκκωφαντική ή αμελητέα, δεν έχει σημασία. Γιατι θα την έχετε εμπνευστεί εσείς.

Δρ Ευστράτιος Παπάνης, Ακαδημία των Πολιτών

Newsletter Subscribe

Όλα τα νέα και οι ενημερώσεις απευθείας στο email σας.

Νέα & Ανακοινώσεις

PrevNext

kyklos aspros 116x100

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΛΟΦΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΜΥΤΙΛΗΝΗ 81100

ppy@aegean.gr

22510 36520 - 36580

Ακολουθήστε μας

ΦΟΡΜΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

ΠΟΙΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ

Γενικά στοιχεία

Υπηρεσίες

Η ομάδα μας

Συνεργασίες

Γιατί να μας προτιμήσετε

Διαφημιστείτε σε εμάς

Νομικά ζητήματα

© 2021 psichologia.gr. All Rights Reserved. Designed by Kosnet.gr